Þjóðsagan um þýðingar: Er Erlendur innlendur eða erlendur?[1]

13.6.2012 16:36:00
Þjóðsagan um þýðingar: Er Erlendur innlendur eða erlendur?[1]

Erindi Gauta Kristmannssonar um söguhetjuna Erlend

Á mínum yngri árum, þegar ég lét mig dreyma um að verða ríkur og Íslendingar voru um það bil að hefja frægðarför sína í Júróvisjón, tók ég þátt í samkeppni um vígorð á vegum Útflutningsráðs. Sett voru þau skilyrði að vígorðið skyldi vera á íslensku og ensku og voru einhver peningaverðlaun fyrir bestu tillögu. Ég tók þátt í þessu með kunningja mínum sem er auglýsingamaður og hannaði hann allt heila klabbið, en ég sá um textavinnu. Hugmyndin um vígorð varð reyndar mjög einföld hjá okkur, „From Iceland“, enda átti þetta að vera nothæft á pakkningar allra íslenskra útflytjenda vítt og breitt. Guðjón H. Pálsson sá hins vegar um að hanna þetta glæsilega og við bjuggum til mjög fallega möppu þar sem sýnt var fram á hvernig nýta mætti vígorðið með ýmsum hætti. Þessi mappa var á tveimur tungumálum og lögðum mikla vinnu í að þetta gæti orðið sem allra best.

En allt kom fyrir ekki, við fengum ekki verðlaunin, þótt að vísu væri okkur boðið í partíið fyrir að skila mjög vandaðri og vel unninni tillögu með ýtarlegri greinargerð um nýtingu og framsetningu. Vígorðið sem vann hljóðaði hins vegar „Íslenskt, veit á gott“ og verður að viðurkennast að það er nokkuð smart við hliðina á „From Iceland“. Ég varð hins vegar nokkuð súr þegar ég sá að engin ensk útgáfa var með þessari tillögu því ég taldi að hún væri kannski mikilvægari fyrir Útflutningsráð en sú íslenska. En ég lærði þarna ágæta lexíu. Við erum alltaf að horfa á okkur sjálf þegar við erum að koma okkur á framfæri erlendis; það skiptir jafnvel meira máli hvernig þetta kemur út hérlendis en erlendis, jafnvel þótt markmiðið sé kannski að selja útlendingum fisk eða eða eitthvað annað íslenskt.

Þetta hefur kannski breyst eitthvað með aukinni hnattvæðingu og nú erum við farin að markaðssetja okkur meira fyrir útlendinga á þeim forsendum sem þeir hafa til að kaupa af okkur vörur og annað sem við viljum koma á framfæri við þá. Útflutningsráð er t.d. með vefsíðu sem er bæði á íslensku, ensku og reyndar einnig nokkrar fyrirsagnir á þýsku og spænsku. Íslenskt, veit á gott er ekki þar, enda kannski ekkert skrýtið, þetta er vel heppnað á íslensku, en er nánast óþýðanlegt á önnur mál; Iceland, anticipates good t.d. gengur ekki alveg upp þrátt fyrir góðan vilja.

Ég nefni þetta ekki vegna þess að ég sé enn svo spældur (þótt ég sé það auðvitað) heldur af því að mér finnst þetta gott dæmi um hvernig sýn okkar á okkur sjálf hefur verið að breytast undanfarna tvo áratugi eða svo. Við erum farin að gera okkur grein fyrir samspili okkar við heiminn og gera ráð fyrir því að hann horfi á okkur og við á hann, og stundum horfum við á okkur með gleraugum hans, heimsins þ.e.a.s.

Ég vonaði reyndar líka að við værum aðeins farin að horfa á heiminn sjálf og velta fyrir okkur hvernig við tækjum á móti honum í öllum hans myndum, en þróunin er ekki komin svo langt eins og ég komst að við lestur síðust binda hinnar nýju íslensku bókmenntasögu. Hún er svo illa haldin þýðingablindu eins og Ástráður Eysteinsson orðaði hugtakið svo réttilega í Tvímælum að það er varla hægt að sjá af henni að Helgi Hálfdanarson hafi skrifað meira en svona eins og eina grein í bragfræði utan þýðinga á ljóðkornum nokkrum. Þessi staðreynd er ekki til vitnis um illan vilja eða fáfræði aðstandenda verksins, langt í frá, miklu fremur sýnir hún ríkjandi viðhorf til einhvers sem á að heita Íslenskt með stórum staf og ég veit reyndar ekki hvort miðast við vegabréf, tungumál eða ætterni; a.m.k. virðist ekki vera vandamál að frumsemja á erlendum tungum til að komast inn í kanóninn ef menn eru af íslenskum ættum.

Þessi sýn, eða blinda öllu heldur, er hins vegar ekkert einsdæmi hér á landi og reyndar má segja að hún grundvallist á því hvernig þýðingar hafa þróast í vestrænni menningu í tengslum við áherslur á móðurmálið og þjóðerniskennd síðari alda. Ég hef áður farið yfir þessi atriði í ræðu og riti og vil aðeins rifja upp einn punkt í þessu sambandi og sumir kannast eflaust við. Hann snýst um það sem ég hef kallað þýðingar án frumtexta, og á þá við að rithöfundar allra tíma hafa oft tekið sér til fyrirmyndar verk annarra höfunda án þess að þýða þá beint, þ.e. tiltekin verk, nema þá að forminu til. Þannig má í raun frumsemja verk á formlegum forsendum erlendrar menningar og ná kannski sama menningarstigi í bókmenntum og tungumáli og hún. Dæmin eru fjölmörg, fyrsta sonnettan á íslensku eftir Jónas t.d., en mikilvægasta dæmið er þó kannski komið frá hinum rómverska Hórasi, en verk hans um skáldskaparlistina hefur verið lesið samhliða Aristótelesi um aldir. Hóras þurfti einmitt að að fást við hvernig hann gæti nálgast þær bókmenntir sem talist höfðu ná hvað hæst á hans tíma í kringum Krists burð, en það voru bókmenntir Grikkja. Honum þótti hins vegar ekki fýsilegt að þýða orð fyrir orð eins og tryggur þýðandi heldur beitti hann annarri aðferð eins og hann lýsir henni sjálfur:

Eg hefi fyrstr manna fetað frjálslega um autt svæði og eigi drepið fæti mínum á annara eign. Sá er traust ber til sjálfs síns, mun vera fremstr í hópnum og stýra honum. Eg hefi fyrstr sýnt Latlandi pareyskar hraðhendur og fylgt bragháttum og anda Archilochs, enn þó eigi efni hans og þeim orðum, er meiddu Lykambes. Og til þess að þú skreytir mig eigi fyrir þá sök með minni háttar laufgjörð, að eg hefi eigi árætt að breyta bragháttum Archilochs og bragsniði, þá segi eg þér það, að hin karlmannlega Sapfó stillir hörpu sína eftir braglið Archilochs ; Alceus gerir það og, enn er þó frábrugðinn Archiloch að efni og skipun [...] Þenna mann, er enginn annar munnr hefir áðr eftir kveðið, hefi eg gert þjóðkunnan með latneskri fiðlu (35-36).

Hóras lýsir því svo vel hér hvernig hann nýtir sér bragarhætti grískra skálda til að yrkja sín eigin ljóð, en forðast á hinn bóginn innihaldið og setur heldur sitt eigið í staðinn. Þannig gerir hann hið gríska form rómverskt án þess að líta út fyrir að skulda fyrirmyndinni nokkuð, gott ef hann fer ekki bara fram úr henni.

Ég hef rannsakað þessa aðferð Hórasar og komist að því að hún á sér margar eftirmyndir og að mínum dómi er hún einn af lykilþáttum í þróun vestrænna bókmennta, einkum þeirra sem kallaðar hafa verið þjóðarbókmenntir og ritaðar eru á tungum sem fengu sitt ritaða mót löngu eftir fornöldina og hafa einnig tekið ný form og nýjar tískur á hverri öld síðan. Íslenska er eitt af þeim tungumálum og hefur þessari aðferð auðvitað verið beitt hér einnig eins og dæmið af Jónasi sýnir, en hann á ýmislegt fleira til í þessum dúr eins og ég hef minnst á annars staðar.

Mig langar þess vegna að skoða nýjustu tískubókmenntir „okkar“ Íslendinga með þessa aðferð í huga og einnig þá forsendu sem ég nefndi hér í upphafi og snertir hvernig við horfum á okkur sjálf með augum annarra, svona eins og einhver annar horfi á spegilmynd okkar um leið og við.

Glæpasagan hefur fengið mikla umræðu á íslenskum bókmenntavettvangi undanfarin ár og er það ekki að furða, árangurinn við útrásina er betri en nokkur hjá Útflutningsráði gat látið sig dreyma um fyrir tuttugu árum, íslenskt virðist sannarlega vita á gott í þessu dæmi. Spurningin er hins vegar hversu íslenskt þetta er þegar öllu er á botninn hvolft.

Ef við skoðum formið þá er auðvitað alveg ljóst að það á sér erlendan uppruna, fyrsta sagan sem talin er upp á vef Hins íslenska glæpafélags heitir Íslenskur Sherlock Holmes hvorki meira né minna og er þar ekki farið í felur með upprunann, enda höfundur kannski ekki eins klókur og Hóras var á sínum tíma. Vefur Hins íslenska glæpafélags er um margt fróðlegur í þessu samhengi. Það virðist vera nokkuð tæmandi upptalning á „íslenskum“ glæpasögum þar og það er merkilegt að sjá að þeim hefur verið skipt upp í þrjú tímabil: 1910-1950, 1978-1996 og 1997-2005. Eins og sjá má er einhver eyða í kerfinu, en það virðist vera sem engin „íslensk“ glæpasaga sé gefin út á árunum 1950-1978 og reyndar eru þær nokkuð fáar fram til 1996, en svo virðist að ný „gullöld“ glæpasögunnar hefjist árið eftir þegar tveir nýir höfundar, Arnaldur Indriðason og Stella Blómkvist, stíga fram á sviðið.

Þessi eyða milli 1950 og 1978 er hins vegar allrar athygli verð; mögnuð verð ég að segja, þarna hefur eitthvað gerst í bókmenntakerfinu sem hlýtur að kalla á skýringar. Þær eru vafalaust fleiri en ein, kannski þótti höfundum þetta vera of lágkúrulegar bókmenntir til að standa í þeim; við sjáum t.d. að allir höfundar fyrir 1950, utan einn, rita undir dulnefni. Sé þetta rétt hefur á hinn bóginn ekki staðið á útgefendum að gefa út þýðingar, því þær eru vafalaust fjölmargar, og hver á mínum aldri man ekki eftir vökunóttum með Alistair Maclean og Hammond Innes? Ég kann ekki sölutölur bóka fyrr á árum, en ég þori að fullyrða að þessir höfundar voru ekki langt á eftir Laxness í sölu á sínum tíma. Það er þó sjaldan að við fáum að sjá blinda blettinn í bókmenntakerfinu með skýrari hætti en á þessum vef Hins íslenska glæpafélags.

Reyndar er ekki mikið að gerast heldur á árunum 1978-1996. Mikilvirkasti glæpasagnahöfundur Íslendinga, Birgitta Halldórsdóttir, skilar megninu af verkunum sem samin eru á þessum tíma og hefur reyndar haldið áfram ótrauð síðan. Henni hefur hins vegar verið minna hampað en öðrum og gætu femínistar lagt út af því, býst ég við. Þessar fyrstu glæpasögur eftir 1978 fengu heldur ekki mikla athygli og dóma, maður minnist þess ekki að mikið hafi verið látið með þessa fáu höfunda, og ég man að menn höfðu á orði að glæpasögur gætu ekki gerst á Íslandi.

En það er kannski skynsamlegra að rýna í það sem dulið er á bak við blinda blettinn. Í janúar 1974 hóf Morgunblaðið að birta framhaldssögu í þýðingu Jóhönnu Kristjónsdóttur eftir sænsku hjónin Per Wahlöö og Maj Sjöwall. Sagan hét Roseanne og virðist hafa vakið athygli útgefenda hjá Máli og menningu því árið 1977 kom út fyrsta bókin af mörgum eftir þau hjón í þýðingu Þráins Bertelssonar, Morðið á ferjunni heitir hún og er reyndar sama sagan og sú sem birtist í Mogganum. Hér voru komnar glæpasögur sem gerðust í veruleika sem líkari var hinum íslenska en sá sem birtist í kaldastríðssögum og krimmum hins enskumælandi heims og það virðist hafa ýtt við nokkrum höfundum; a.m.k. er það krónólógísk staðreynd að íslenskir höfundar taka til við að rita glæpasögur aftur eftir tæplega þrjátíu ára þögn ári eftir að þessi fyrsta bók þeirra Sjöwall og Wahlöö kemur út og reyndar komu út margar eftir þau í íslenskri þýðingu á næstu árum og komust sumar í fleiri en eina útgáfu. Þau náðu meira að segja þegar 1978 þeim sessi að saga þeirra Maður uppi á þaki var miðdegissaga Ríkisútvarpsins í lestri þýðanda síns Ólafs Jónssonar, en hann tók einnig við af Þráni Bertelssyni sem þýðandi eftir þriðju bók þeirra hjóna.

Slíkrar kanóniseringar nutu hinir fyrstu íslensku sporgöngumenn þeirra ekki, enda kannski of fljótir að taka upp þráðinn; það var ekki búið að venja lesendur við þetta. Að einhverjir þeirra hafi hugsað á líkum línum og fyrirmyndirnar nýju og Hóras heitinn um leið má sjá á litlu viðtali við Viktor Arnar Ingólfsson sem gaf út sína fyrstu glæpasögu 1978 og þá aðra í röðinni 1982 undir nafninu Heitur snjór. Viðtalið er í Mogganum af tilefni útkomu annarrar bókarinnar og þar segir Viktor Arnar: „Ég hef enga hérlenda fyrirmynd og persónurnar bjó ég til” (Mbl. 23.12.1982, 9). Ég hjó eftir orðinu „hérlenda“, en blaðamaðurinn, með upphafsstafina gg (Gunnar Gunnarsson?) spyr hins vegar: „En ef fyrirmyndin er engin og persónurnar tilbúnar, er þá ekki erfitt að setja saman skáldsögu um óþekkt fyrirbæri hér á landi?” (s.st.). Sé spyrjandinn annar glæpasagnahöfundur eins og mig grunar þá markar spurningin kannski hin dræmu viðbrögð sem þessir höfundar fengu á sínum tíma, enda gaf enginn þeirra út fleiri en tvær eða þrjár bækur á þessu tímabili frá 78 til 96, utan Birgitta Halldórsdóttir sem gaf út nánast einu sinni á ári og bíður enn eftir greinum í bókmenntatímaritum. Á hinn bóginn virðist spurningin gefa sér að allar skáldsögur eigi sér einhverjar fyrirmyndir, sem er ekki svo galið þegar nánar er að gáð.

En hvað gerist þá upp úr 1997 sem veldur því að glæpasögurnar fara að streyma fram, frá Arnaldi, Stellu og fleirum? Á síðustu árum hefur einnig Þráinn Bertelsson, sem gaf út sína fyrstu undir dulnefni árið 1987, tekið aftur til við ritun glæpasagna, núna undir nafni, sem segir kannski eitthvað um nýjan sess þessara bókmennta í kerfinu. Sumir myndu einfaldlega skýra þetta með Arnaldi sjálfum, loksins séu komnar krimmabókmenntir af nægilega miklum gæðum, marxistinn og frjálshyggjumaðurinn myndu skýra þetta með markaðsöflunum, aðrir myndu segja að þörfin hafi verið orðin mikil eftir að þýðingar á verkum Sjöwall og Wahlöö höfðu komið mönnum á bragðið. Katrín Jakobsdóttir sem hvað mest hefur skrifað um þessi efni hér á landi hefur komið fram með tvær kenningar sem styðja kannski hvor aðra. Í Tímariti Máls og menningar setur hún fram þá kenningu að glæpaborgin Reykjavík sé í raun ekki til fyrir 1997, aðeins fölsk mýta og gagnsæ orðræða (20). Hin grein Katrínar, í Skírni, setur fram þá kenningu að verk Arnaldar birti íslenska samfélagsmynd sem takist á við sjálfsmynd og þjóðerni Íslendinga (144).

Þetta eru athyglisverðar kenningar, ég vil hins vegar spyrja, hvaðan kemur hin „gagnsæja orðræða“? Hún hlýtur að koma erlendis frá, hún er greinilega ekki „hérlend“ svo vísað sé til einmitt þess höfundar sem Katrín er að fjalla um þegar hún kveður upp úr um þetta. Ég er heldur ekki alveg viss um að breytingin hafi orðið svona snögg og að orðið hafi einhvers konar „syndafall“ á einum áratug eða svo. Ég er ekki einu sinni viss um að verk Arnalds hafi talist marka mikil tímamót fram til þess tíma að hann hlaut Glerlykilinn og samningurinn við Bastei Lübbe var innsiglaður. Ritdómar fyrstu skáldsagna hans fram að þeim tíma voru vinsamlegir en ekkert húrrahrópandi. Þannig segir Skafti Þ. Halldórsson t.d. í ritdómi sínum um Mýrina fyrir sex árum að það sé „varla auðvelt að skrifa sannfærandi sakamálasögu sem gerist í íslenskum veruleika” og hann heldur áfram og kveðst „taka ofan hattinn fyrir því fólki sem leggur á þau óvissu mið sem slík skáldsagnagerð er, ekki síst þar sem flest glæpasöguminni eru þekkt og mikið notuð” (Mbl. 2.11.2000). Skafti er heldur ekkert sérlega sannfærður af samfélagsmynd og ofurraunsæi sögunnar fer jafnvel í taugarnar á honum.

Síðari kenning Katrínar um samfélagsmyndina er þó athyglisverðari en hin fyrri, ekki síst þar sem hún kemur inn á átök söguefnisins sem er í raun form sögunnar að vissu marki, þar sem glæpasögur eru að miklu leyti formúlu-bókmenntir (án þess að það sé hnjóðsyrði í sjálfu sér). Þetta kristallast í kaflanum þar sem vitnað er til Dauðarósa eftir Arnald frá 1998 og heitir „Morð er ekki íslenskur glæpur“. Hún byrjar þar á að vitna í einn forvitnilegasta kafla Mýrarinnar frá 2000 þar sem segir, þvert á fyrri orð úr Dauðarósum: „Er þetta ekki dæmigert íslenskt morð?“ (150). Greining Katrínar í framhaldinu um um þjóðernið er afar athyglisverð og niðurstaða hennar að í sögum Arnaldar sé

íslenskt þjóðerni grátt; merkingarlaust en um leið tregafullt, rétt eins og einhvers staðar búi vitund um forna og góða tíma þar sem ríkti öryggi og stöðugleiki. En þeir tímar eru horfnir ásamt sögunni og þjóðerninu – og hvað er betra til að lýsa slíkum endalokum en einmitt sögur um endalok – morðsögur? (158-159).

Þetta er að mörgu leyti rökrétt og sannfærandi niðurstaða og mig langar aðeins til að bæta við hana.

Það sem Arnaldur gerir með sögunum um Erlend er að hann íslenskar formið endanlega; hann þarf að gera það með þeim átökum sem Katrín lýsir svo vel og kristallast í þversögninni að morð sé ekki íslenskur glæpur og að morðið í Norðurmýrinni sé dæmigert íslenskt morð. Þetta er kannski kjarninn í því sem Arnaldi hefur tekist við að íslenska hið erlenda form glæpasögunnar. Honum tókst að fá okkur til að trúa því að til sé eitthvað sem heiti íslenskt morð og það sem meira er, margir erlendir menn fóru að trúa því líka að einhverju marki.

En þeir trúðu því nú samt ekki alveg, vegna þess að formið og formúlan var þeim vel kunnug og margir um hituna á þessu sviði. Það þurfti því að gera eitthvað til að markaðssetja bækurnar og þá kynntumst við nýrri hlið á hinu dæmigerða íslenska morði í Norðurmýrinni. Ef marka má kápuna á þýsku þýðingunni þá gerist það í sætum torfbæ frá nítjándu öld. Þetta er afar íronískt í ljósi þess að það sem Arnaldi og kollegum hans hefur tekist á undanförnum tæpum þremur áratugum er að þýða erlent form þannig að upp gangi, og svo þegar það er flutt út til sumra þjóða er verkum þeirra pakkað inn í fyrirfram gefnar myndir af torfbæjalandinu Íslandi. Skýringin á þessu er líkast til vantraust á lesendum og skilningsleysi á því fínlega þýðingarverki formsins sem verið er að vinna, enda er Bastei Lübbe kannski ekki menningarlegasta forlagið í Þýskalandi.

Því miður er kvikmyndin sem gerð er eftir Mýrinni sama marki brennd, hún stekkur svo á íslensku táknin að hún verður hreint og beint frábærlega púkaleg. Erlendur sjálfur álfast um í lopapeysu sem á að segja að hann sé einmitt gamaldags púkalegur kall og Íslendingur par excellence; sviðaátssenan með tilheyrandi aukahljóðum í stíl Hrafns Gunnlaugssonar er næstum eins og auglýsing og hafði þau áhrif á íslenska áhorfendur þegar ég sá myndina að þeir sveifluðust á milli viðbjóðs og hláturs, nokkuð sem ég hefði kannski skilið í Danmörku, en ekki alveg hér. En kannski erum við komin svona langt frá sviðakjömmunum.

Þetta var hins vegar önnur ódýr sýning á einhverju dæmigerðu íslensku og skaut yfir markið að mínum dómi. Þessi lopapeysuklæddi og kjammaétandi kall vöktu mér og fleirum hreinlega hlátur; hann er í raun paródía þeirrar fígúru sem Arnaldur er að reyna skapa inni í erlendu forminu. Og ekki bættu háleit tónlistin og stanslausir karlakórarnir úr. Satt að segja var ég farinn að halda þegar á leið að myndin væri orðin hallgrímsk paródía à la 101 Reykjavík á bæði sögur Arnaldar og íslenska kvikmyndagerð með sinni panoramísku landslagssýn undir ógurlegri elektrónískri eða raddaðri tónlist sem fyllir upp í allar glufur heilans án þess að örva hann með nokkru móti. Þá hefði verkið tekist með nokkuð kvikindislegum hætti.

En ég er hræddur um ekki; mér sýnist hún einmitt vera á sömu slóðum og markaðsdeildin hjá Bastei Lübbe; hún vill horfa á Íslendinga með augum þeirra sem hafa hug á að heimsækja Ferðamanna-Ísland eins og það er orðað í Röddinni og Katrín segir í grein sinni í Skírni að sé kannski það eina Ísland sem eftir sé í veruleika Erlends í sögum Arnaldar. Ég skal ekki segja um það, en ég held að það hafi ekki verið hugmynd Arnaldar að Erlendur tilheyrði því Ferðamanna-Íslandi sem hann hefur svo illan bifur á. Sú staðreynd að þegar hann er þýddur á erlend mál (alls ekki undantekningarlaust) og lagaður að kvikmynd með erlendan markað í huga, skuli hann vera soðinn eins og sviðakjammi í það hlutverk er kannski að vissu leyti sárgrætilegt, en á hinn bóginn má líta á að það undirstriki enn frekar að þýðing hans á forminu hafi tekist sómasamlega.

Heimildir

Gauti Kristmannsson. Literary Diplomacy I: The Role of Translation in the Construction of National Literatures in Britain and Germany 1750-1830. Fyrra bindi. Scottish Studies International, ritstj. Horst W. Drescher. Frankfurt: Peter Lang, 2005.

Hóraz. Bréf Hórazar. Þýð. Gísli Magnússon og Jón Þorkelsson. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja, 1886.

Katrín Jakobsdóttir. „Söguljóð borgarinnar : um borgarlandslagið í íslenskum glæpasögum.“ Tímarit Máls og menningar, 66:2005, 10-29

.---- „Merkingarlausir Íslendingar : um samfélag og þjóðerni í sögum Arnaldar Indriðasonar.“ Skírnir, 179 (vor), 141-159.

Vefur Hins íslenska glæpafélags. http://www2.fa.is/krimi/index.html

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Erindi þetta var flutt á Hugvísindaþingi 3. nóv. á málstofunni Heimur þýðinga.

Til baka